چهارشنبه 11 مهر 1397 متن مصاحبه خبرگزاری ایرنا با جناب آقای دکتر محبی رئیس محترم مرکز امورحقوقی بین المللی ریاست جمهوری درخصوص حکم دستور موقت دیوان بین المللی دادگستری صادره در تاریخ 97/7/11
کد خبر  47                                                                                                            1397/7/11 


    باسمه ‏تعالی
 
                                                                                                               
                                                                                                                                                           
1ـ دیوان بین­ المللی دادگستری طی دستور موقت که صادر کرد آمریکا را ملزم نمود اقداماتی در مورد تحریم­ هایی که برگردانده است انجام دهد. دستور موقت دیوان به نفع ایران صادر شده و این یک موفقیت بزرگ است برای شما حقوقدانان و همکارانتان در مرکز حقوقی بین­ المللی ریاست جمهوری، آیا شما از این دستور راضی هستید و همه آنچه می­ خواستید، حاصل شده؟
 خیلی سپاسگزام. بلی برای این مرحله در مجموع از نتایج حاصله راضی هستیم. شیرینی این موفقیت متعلق به ملت ایران است که جامعه حقوقی بین­ المللی هم جزوی از این است، اما مایلم همین جا عرض کنم که علاوه بر همکاران من در مرکز، وکلای خارجی دولت که فرانسوی انگلیسی هستند، نیز سنگ تمام گذاشتند و در این یکی دو ماه اخیر خیلی کار کردند ـ بویژه در هفته­ های نزدیک جلسه استماع یعنی اواخر مرداد و هفته اول شهریور در شبانه روز گاه بیش از 40 ایمیل بین اعضای تیم مبادله می ­شد. علاوه بر این، همکاران حقوقی در وزارت امور خارجه هم بویژه در زمینه مسایل مربوط به رژیم حقوقی تحریم­ های آمریکا، خیلی زحمت کشیدند و پا به پای تیم حقوقی داخلی و بین ­المللی مشارکت داشتند. همچنین وزارت بهداشت، شرکت  هواپیمایی هما ، انجمن شرکتهای هواپیمایی و سایر دستگاهها نیز مشارکت جدی داشتند. می­ دانید که مرکز امور حقوقی بین­ المللی مستقیماً زیر نظر ریاست جمهوری است و از تشکیلات حقوقی دولت مستقل است و دو شعبه هم در خارج از کشور داریم. مأموریت مهمی بر عهده مرکز ـ که قبلاً دفتر خدمات نامیده می­شد که خیلی اسم خوش سیلابی هم بود ـ قرار گرفته و در ظرف این 38 ـ 37 سال تجارب مهم و ارزنده­ای اندوخته­ است و یک تشکیلات تخصصی و علمی حقوقی دولت است و از این تجارب استفاده کرده­ ایم. قسمت زیادی از توانایی­ ها و ظرفیت­ های حقوقی مرکز امور حقوقی بین­ المللی مرهون مشارکت و کمک اساتید و حقوقدانان برجسته کشور در زمینه حقوق بین­ الملل است. کما اینکه در این پرونده و سایر پرونده­ ها شورای علمی مرکز را تشکیل می­ دهیم و از نظرات ایشان بهره ­مند می­ شویم که همین جا لازم است از ایشان تشکر کنم. به هرحال همکاران من در شعبه لاهه هم با اینکه درگیر کارهای دیوان داوری دعاوی ایران ـ آمریکا بودند، اما در این یکی و دو ماه اخیر شبانه­ روز کار کردند و همۀ اعضای تیم که حقوقدانان برجسته کشور هستند با همدلی و احساس مسئولیت ملی و دینی کار کردند. در روزهایی که جلسات استماع برگزار می­شد، بیش از چند ساعت نخوابیدند برای اینکه از روز دوم که آمریکا صحبت کرد باید پاسخ آن را آماده می­ کردیم. البته همین­ جا عرض کنم که این دستور، پایان پرونده نیست و نباید انتظارات عمومی کاذب ایجاد کنیم. در ابتدای راه و کار هستیم و تازه وارد مراحل اصلی پرونده می­ شویم و باید در ماهیت تبادل­ لوایح شود و آمریکا دفاع کند تا برسیم به جلسات استماع. بنابراین کارهای زیادی در پیش داریم.
2ـ آمریکا چه دفاعی کرد؟ آیا اسناد و مدارک جلسات قابل دسترسی هست؟
دفاع آمریکا دربارۀ صلاحیت بود و یک قسمتی هم تکرار همان اتهامات و حرف­هایی که همیشه می­گویند. ما نمی­ دانستیم که در جلسه چه دفاعی خواهند کرد. اما وقتی شنیدیم غافلگیر نشدیم. البته چند نکات ظریف حقوقی مطرح کردند که پاسخ دادیم. الآن متن کامل اظهارات من و وکلای ایران و آمریکا در سایت دیوان منتشر شده و قابل دسترسی است.
3ـ موضوع دعوای ایران چیست؟
موضوع این دعوا، شکایت ایران از دولت آمریکا به علت نقض عهدنامه مودت، روابط اقتصادی و حقوق کنسولی (1334) از حیث بازگرداندن تحریم ­های اقتصادی آمریکا است. همانطور که می­ دانید آمریکا پس از انعقاد برجام، از ابتداً همکاری لازم نکرد تا اینکه به بهانه­ های بی­ اساس در تاریخ 18 اردیبهشت سال جاری از برجام خارج شد و تحریم­ های هسته ­ای خود را علیه جمهوری اسلامی ایران بازگرداند. این اقدام آمریکا با مخالفت شدید سایر کشورها به ویژه دولت­های طرف برجام مواجه شده است و به طور کلی با مقررات بین­ المللی از جمله قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل در تضاد است. علاوه بر این، برگرداندن تحریم ­ها هم به طور خاص با تعهدات مشخص ایالات متحده در قرارداد منعقده بین دو کشور موسوم به عهدنامه مودت 1955 مغایرت دارد. طبق دادخواست ایران، ایالات متحده با وضع دوباره تحریم­ های هسته ­ای، عهدنامه مذکور را نقض کرده است و عمل او برخلاف تعهدات آمریکا در مورد رفتار منصفانه و عادلانه با اتباع و شرکت­های ایرانی، عدم ایجاد محدودیت برای انتقالات پولی، خودداری از محدود سازی صادرات و واردات کالا و بالاخره تعهد به تضمین آزادی تجارت میان دو کشور است و مسئولیت دارد.
4ـ چطور در دیوان بین­ المللی دادگستری طرح دعوی کردید؟ مراجع دیگر وجود ندارد؟
طبق عهدنامه مودت اختلافات دولتین در مورد تفسیر و اجرای این عهدنامه در صلاحیت دیوان بین­ المللی دادگستری است. می­ دانید که مراجعه و طرح دعوی در دیوان مخصوص دولت­ها است آن­هم به شرط اینکه قبلاً صلاحیت دیوان را پذیرفته باشند که در این مورد، چنین امکانی وجود داشت. زیرا در عهدنامه مودت هر دو دولت صلاحیت دیوان را پذیرفته­ اند. البته جمهوری اسلامی ایران در سطوح دیگری هم موضوع را پیگیری کرده و می­کند.
5ـ آیا با توجه به روابط غیردوستانه و مشکلاتی که در طول 40 سال در روابط ایران و آمریکا ایجاد شده، باز هم می­شود از مودت و دوستی با آمریکا صحبت کرد و آیا این عهدنامه هنوز معتبر است؟
اجازه بدهید اول قسمت دوم سؤال را پاسخ بدهیم. این عهدنامه راجع به موضوعات مختلف است که در عنوان آن نیز آمده است مانند روابط اقتصادی و خدمات کنسولی اما چون در مادۀ اول گفته بین دولتین همواره روابط دوستانه پایدار وجود خواهد داشت، به عهدنامه مودت مشهور شده است. ثانیاً وجود روابط غیردوستانه تأثیری در اعتبار معاهدات بین­ المللی ندارد. اعتبار و بی­ اعتباری­ عهدنامه­ ها تابع رژیم حقوقی خاصی است که در حقوق معاهدات از آن بحث می­شود. معاهده بین کشورها تابع اصل بنیادی وفای به عهد است. بنابراین معاهدات بین­المللی مادام که مطابق ساز و کار پیش­ بینی شده در آنها یا مطابق حقوق بین­ الملل و مقررات کنوانسیون وین دربارۀ معاهدات خاتمه نیافته و فسخ نشده ­اند، معتبر و لازم­ الاجرا خواهند بود. حتی جنگ یا قطع روابط سیاسی مانع از اعتبار و اجرای معاهده نیست. عهدنامه مودت 1955 هم از این قاعده مستثنی نیست. لذا قطع نظر از اینکه رابطه سیاسی دو کشور قطع شده و صرنظر از وجود روابط غیردوستانه بین ایران و ایالات متحده، عهدنامه 1955 هنوز از نظر حقوقی معتبر و لازم ­الاجرا است، کما اینکه داخلی آمریکا یا مراجع بین­ المللی به همین عهدنامه 1955 استناد و حقوق ادعایی خود را مطالبه کرده­ اند. ایران هم در پرونده حمله مربوط نیروی دریایی آمریکا به سکوهای نفتی کشورمان در خلیج فارس به استناد همین عهدنامه علیه آمریکا طرح دعوی کرد و جالب اینکه آمریکا به استناد همین عهدنامه، دعوی متقابل مطرح نمود. یک نکته دیگر هم باید بگویم و آن اینکه دیوان بین ­المللی دادگستری تا به حال در 2 پرونده مهم، اعتبار این عهدنامه را به رسمیت شناخته و تأیید کرده یکی پرونده مربوط به شکایت آمریکا دربارۀ کارکنان سیاسی سفارت آمریکا در تهران یا همان به اصطلاح پرونده گروگانگیری و دوم پرونده سکوهای نفتی. به هرحال، از نظر حقوقی تردیدی در اعتبار معاهده نیست. حال، اگر بعضی از مفاد عهدنامه به طور کامل موضوعیت اجرایی پیدا نکرده یا مصادیق کافی ندارد، مطلب دیگری است.
6ـ این دعوا به دنبال خروج آمریکا از برجام مطرح شده است. چرا دولت مطابق روش حل و فصل اختلاف برجام، اقدام نکرده است؟
موضوع این پرونده مستقیماً ارتباطی به برجام ندارد. البته خروج آمریکا از برجام و وضع مجدد تحریم­ ها، مغایر برجام و حتی قطعنامه 2231 شورای امنیت است. اما برجام عمدتاً یک توافق سیاسی است که علاوه بر مسائل مربوط به فعالیت­های هسته­ ای ایران، تحریم­ های مرتبط با موضوع هسته­ ای ایران و بعضی از موانع موجود در روابط تجاری بین ایران و ایالات متحده را برطرف نموده است. پس از برجام ده­ ها و بلکه صدها قرارداد با خارجیان منعقد شده است که ارزش آن­ها به میلیاردها دلار می ­رسد اما اکنون به­ علت اعاده تحریم ­ها با مشکل مواجه شده­ اند یا فسخ شده ­اند و خسارت زیادی وارده شده است که ناشی از اعاده تحریم ­ها و برخلاف عهدنامه مودت است.
راجع به اینکه چرا دولت مطابق روش حل و فصل اختلافات مندرج در برجام اقدام نکرده است از قرار اطلاع وزارت امور خارجه شکایت ایران به بدعهدی آمریکا را در کمیسیون مشترک وزرای خارجه کشورهای عضو برجام مطرح کرده است اما دولت آمریکا با بی­ اعتنایی به تعهدات خود به اعمال تحریم­ ها و فشارهای اقتصادی علیه کشورمان ادامه داده است. جزئیات را بهتر است از وزارت امور خارجه پرسید و من اطلاع ندارم. در هرحال وجود فرایند برجام برای حل و فصل اختلافات ناشی از آن، به معنای آن نیست که ایران نمی ­توانست و نمی­ تواند از وضع تحریم ­هایی که تخلف از عهدنامه مودت 1955 است، به دیوان بین­ المللی دادگستری شکایت نماید و یا اینکه رسیدگی به موضوع شکایت در صلاحیت دیوان نیست. اتفاقاً آمریکا در دفاعات خود همین مطلب را گفت و تأکید داشت که ادعای ایران یک ادعای برجامی است و ربطی به عهدنامه مودت ندارد  که البته ما هم جواب لازم را دادیم و تفصیل آن در صورتجلسات استماع دیوان موجود است و در سایت دیوان قابل دسترسی عمومی می­باشد.
7ـ آیا این دستور دیوان لازم ­الاجرا است یا توصیه است؟ و آیا آمریکا دستور دیوان را اجرا می کند؟ اگر نکرد، چه ضمانت اجرایی وجود دارد؟
دستور موقت، مانند رأی دیوان لازم ­الاجرا است و دولت مخاطب دستور (آمریکا) مکلف است اجرا کند. چنانچه به خاطر دارید چون دیوان در تعطیلات تابستانی بود، رئیس دیوان با استفاده از اختیارات خودش تحت مادۀ 74(4) قواعد رسیدگی دیوان، نامه ­ای به وزیر خارجه آمریکا نوشت و از او خواست که کاری نکنند که اجرای تصمیم بعدی دیوان با مشکل مواجه شود، که آمریکا توجهی نکرد. آن موقع معلوم نبود تصمیم دیوان چیست ولی حالا معلوم شده است که دستور توقف تحریم­ ها است. به طور کلی ایالات متحده سابقه روشن و خوبی در اجرای آراء و دستورات صادره از دیوان بین ­المللی دادگستری ندارد. کما اینکه در قضیه دعوای نیکاراگوئه در 1986 آمریکا محکوم شد اما رأی دیوان را اجرا نکرد. به هرحال، ضمانت اجرای آراء صادره از دیوان و نیز دستور موقت که دیوان صادر می­کند، طبق مادۀ 94 منشور ملل متحد شکایت به شورای امنیت سازمان ملل است اما با توجه به نقش و جایگاه آمریکا در آن شورا، انتظار نمی ­رود که ایالات متحده با توجه به دارا بودن حق وتو اجازه دهد که  شورای امنیت علیه وی تصمیمی اتخاذ کند. کما اینکه نیکاراگوئه 3 بار به شورای امنیت رجوع کرد اما آمریکا وتو کرد.  اما هر گونه اقدام منفی و بی­ اعتنایی به دستور دیوان، به اعتبار و وجهه آمریکا لطمه جدی خواهد زد. دیوان، رکن قضایی سازمان ملل متحد است و نقش مهمی در حفظ صلح و امنیت بین ­المللی دارد و لذا دستور دیوان فی ­نفسه واجد اهمیت زیادی است چرا که اولاً حقانیت موضع ایران و نامشروع بودن اقدامات آمریکا را به ­ویژه در برگرداندن تحریم­ ها، در عرصه روابط بین­ المللی نشان خواهد داد، صرف اعلام تخلف آمریکا توسط دیوان بین ­المللی دادگستری بسیار مهم است. ثانیاً توجیه ادامه تحریم ­ها علیه کشورمان را برای دولت آمریکا مشکل­ تر خواهد کرد و بالاخره اینکه در روابط اقتصادی و تجاری ایران با اتحادیه اروپا و سایر کشورها و شرکت­ های خارجی تأثیر مثبت خواهد گذارد و امیدواری زیادی برای بهبود روابط تجاری ایجاد می­کند. همچنان که در داخل هم نشان می­ دهد که موضع ایران موضع برحقی است و اعتماد و آرامش عمومی را افزایش می­ دهد. نکته مهم­تر این است که جمهوری اسلامی ایران با مراجعه و توسل به دیوان، اعتقاد خود به مراجع بین­ المللی مانند دیوان را ثابت کرده و همزمان انتظار خود از این سازمان­ها را بهتر و شفاف­ تر بیان می­ کند.
8ـ مرحله بعدی این پرونده چیست و چه برنامه­ ای برای مراحل بعدی دارید؟
پس از صدور این دستور، رئیس دیوان با نمایندگان دولتین ملاقات کرده تا زمان­بندی تبادل ­لوایح را مشخص نمایند. پس از تبادل­ لوایح، دیوان جلسه استماع می­گذارد و سپس رأی نهایی را صادر می­کند. البته اگر ایالات متحده به صلاحیت دیوان برای رسیدگی به شکایت ایران ایراد کند، پاسخ دهد و در چنین وضعی، دیوان بعد از دریافت نظرات طرفین ابتدا به ایراد صلاحیتی ایالات متحده رسیدگی می­ نماید یا آن را به ماهیت ملحق می­ کند. اینکه آمریکا ایراد صلاحیت می­ کند یا نه، نمی­ دانیم ولی با توجه به اینکه دیوان صلاحیت علی­ الظاهر خود را در این (اگر طرح کند) به جایی برسد به نظر ما رویه دیوان دربارۀ صلاحیت، مستقر شده و ابهامی در آن نیست. بهرحال، پس از این مرحله و پس از اینکه طرفین لوایح و مدارک خود را در ماهیت دعوا به دیوان دادند، دیوان وارد ماهیت دعوی می ­شود و رأی می­ دهد که یک روند بسیار تخصصی و فنی حقوقی است.
 
9ـ موضوع این دعوا چیست؟ در چه مرحله ­ای است؟
بله. در تیر ماه سال 1395 این دعوا طرح شد و موضوع آن ضبط و مصادره اموال بانک مرکزی است. در این پرونده، موضوع شکایت ایران این است که مجموعه اقدامات اجرایی، قضایی و تقنینی ایالات متحده که منجر به صدور آراء متعددی از محاکم آمریکا در دعاوی به اصطلاح ضدتروریستی علیه دولت ایران و سازما ن­ها و شرکت­های ایرانی شده و اموال و دارایی­ های بانک مرکزی و بعضی دیگر از شرکت ­های ایرانی توقیف و یا ضبط کردند، همۀ این اقدامات برخلاف تعهدات آمریکا در عهدنامه مودت 1955 است. می ­دانید که آمریکا اجازه داده قریب دو میلیارد دلار وجوه اوراق بهادار بانک مرکزی به نفع عده­ ای از اتباع آمریکا که احکام واهی علیه ایران از دادگاه­های آمریکا گرفته بودند، توقیف و ضبط شود. دولت پس از بررسی­ های بسیار زیاد بالاخره به این نتیجه رسید که از ظرفیت و امکانات عهدنامه مودت استفاده کند و لذا در دیوان بین ­المللی دادگستری علیه آمریکا طرح دعوا کرد. این موضوع از سال­ها قبل یعنی اواسط دهۀ 1370 که این دعاوی به­ اصطلاح ضدتروریستی علیه ایران در آمریکا شروع شده بود، مطرح بوده تا اینکه بالاخره پس از این اتفاقاتی که عرض کردم، با همکاری و مشارکت وزارت امور خارجه طرح دعوی شد و ایران از دیوان درخواست کرده است که آمریکا را به جبران خسارات وارده از جمله پرداخت مبالغ ضبط شده محکوم سازد. از جمله این مبالغ، قریب 2 میلیارد دلار وجوه اوراق بهادار بانک مرکزی است که در معرض تحریم ها قرار گرفته و مسدود شده و بعد هم محکومٌ­ لهم آمریکایی، ضبط و مصادره شده است. در این پرونده، آمریکا ایراد صلاحیت کرده و در حال حاضر در مرحله رسیدگی دیوان به ایراد صلاحیتی و سایر ایرادات مقدماتی هستیم و طرفین در این مورد تبادل لوایح کرده ­اند و جلسات دیوان ظرف روزهای آینده (16 الی 21 مهر) برای رسیدگی ایرادات صلاحیتی و مقدماتی آمریکا تشکیل می­ شود و همان تیم حقوقی که در پرونده قبلی کار کرده­ اند در جلسات دیوان شرکت خواهند نمود.
 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
سایت های فارسی
رئیس جمهور
سایت مجله حقوقی بین المللی
کتابخانه مرکز امور حقوقی بین‌المللی ریاست جمهوری
سايت قوانين و مقررات كشور
سایت های خارجی
دیوان دائمی داوری